१.२ सामाजिक न्याय तथा समानता
सामाजिक न्याय
- सवै किसीमको आर्थिक एवं सामाजिक असमानता हटाइ विभिन्न जात, धर्म, भाषा, वर्ण, समुदाय तथा सम्प्रदायका बीच सामाञ्जस्य स्थापना गरी न्याय र नैतिकतामा आधारीत स्वस्थ जिवनको स्थापना गर्नु नै सामाजिक न्याय हो ।
- समग्रमा न्यायपुर्ण सामाजिक व्यवस्था, अवस्था र अनुभुतिको समष्टि नै सामाजिक न्याय हो ।
सामाजिक न्यायको सिद्धान्त
- पहुँचको सिद्धान्त :- मानिसको आधारभुत आवश्यकताहरु शिक्षा, स्वास्थ्य, गास, बास, कपास लगायतका आवश्यकताहरुमा सवैको पहुँच हुनुपर्छ भन्ने यसको सिद्धान्त हो ।
- समताको सिद्धान्त :- राज्यले फरक क्षमता भएका मानिसहरुलाइ क्षमताअनुसारको व्यवहार गरी सवैलाइ न्याय प्रदान गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता ।
- सहभागीताको सिद्धान्त :- सार्वजनिक सरोकारका विषयमा निर्णय हुँदा सवैको समान सहभागीता हुनुपर्छ भन्ने मान्यता ।
- मानव अधिकारको सिद्धान्त :- समाजमा मानव अधिकारको रक्षा गरेपश्चात मात्रै सामाजिक न्याय कायम हुन सक्छ भन्ने मान्यता ।
- विविधताको सिद्धान्त :- समाजमा रहेको विविधतालाइ सम्मान गर्दै विविधता व्यवस्थापन गरिनुपर्छ । फरक सँस्कृतिको सम्मान गरिनुपर्छ भन्ने मान्यता ।
सामाजिक न्यायको तरीका
- वितरणात्मक न्याय :- यसअन्तर्गत राष्ट्रिय आयको समान वितरण मार्फत सामाजिक न्याय कायम गरिन्छ ।
- पुनर्वितरणात्मक न्याय :- यसअन्तर्गत उच्च आय हुने उपर प्रगतिशिल कर लगाइ त्यसबाट उठेको राजश्व लक्षित वर्ग तथा क्षेत्रमा लगानी गरी न्याय कायम गरिन्छ ।
- संरक्षणात्मक न्याय :- यसअन्तर्गत राज्य प्रणालीको मुल प्रवाहमा आउन नसकेका समुह वा गर्ग हरुलाइ विभिन्न प्रकारका सेवा सुविधाहरु प्रदान गरी सामाजिक न्याय कायम गरीन्छ ।
सामाजिक न्यायको उपाय
सामाजिक न्याय कायम गर्नको लागि निम्न उपायहरु अवलम्वन गर्न सकिन्छ ।
- पहिचानको सम्मान,
- सामाजिक समानता कायम गरेर,
- सामाजिक विभेदको अन्त्य गरेर,
- समावेशिकरण लाइ कायम गरेर,
- लक्षित वर्गलाइ विशेष संरक्षण प्रदान गरेर,
- सकारात्मक विभेद तथा आरक्षण लाइ लागु गरेर,
- सामाजिक सुरक्षा प्रदान गरेर,
- लक्षित वर्गलाइ शसक्तिकरण गरेर,
- निर्णय प्रक्रियामा लक्षित वर्गको सहभागीता कायम गरेर,
नेपालमा सामाजिक न्याय कायम गर्नको लागि भएका प्रयास तथा व्यवस्थाहरु
- नेपालको संविधान, २०७२ को प्रस्तावनामा सवै प्रकारका विभेद र उत्पीडन अन्त्य गरी आर्थिक समानता, समृद्धि र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्ने संकल्प गरीएको ।
- नेपालको संविधान , २०७२ को धारा १६ मा सम्मानपुर्वक बाँच्न पाउने हक अन्तर्गत प्रत्येक व्याक्तिलाइ सम्मानपुर्वक बाँच्न पाउने हक प्रदान गरीएको ।
- धारा ४२ मा सामाजिक न्यायको हकको व्यवस्था ।
- धारा ४३ मा सामाजिक सुरक्षाको हकको व्यवस्था गरीएको ।
- नेपालको संविधान, २०७२ को भाग ४ मा रहेको राज्यको निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व अन्तर्गत पर्ने धारा ५१ मा सामाजिक न्याय र समावेशीकरण सम्वन्धी व्यवस्था ।
- निजामति सेवा लगायत सरकारी सेवामा आरक्षणको व्यवस्था ।
- समानुपातिक प्रतिनिधित्वको व्यवस्था ।
- लक्षित वर्गलाइ सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था ।
- वाल पोषण भत्ताको व्यवस्था ।
- दुर्गम क्षेत्र विकास कार्यक्रम लागु गरीएको ।
- तराइ मधेश समृद्धि कार्यक्रम लागु गरीएको ।
- मजदुरको न्युनतम पारिश्रमिक निर्धारण गरीएको ।